W okresie międzywojennym, a także w pierwszych latach po wojnie prace badawcze i zajęcia dydaktyczne z krystalografii prowadzone były tradycyjnie w katedrach mineralogii. Na początku lat pięćdziesiątych okazało się jednak, że katedry mineralogii zajęte własną problematyką nie mogły sprostać zadaniom i potrzebom wynikającym z szybkiego rozwoju chemii i fizyki. Niezbędna stała się znajomość struktury krystalicznej nowych materiałów i związków chemicznych, a w tym celu trzeba było stosować nowe metody rentgenograficznej analizy strukturalnej. Jako pierwszy zrozumiał to profesor Włodzimierz Trzebiatowski, i jego inicjatywie zawdzięczamy początki współczesnej krystalografii i analizy strukturalnej w Polsce. Staraniem profesora, Sekretariat Naukowy Wydziału III PAN powołał 3 października 1966 roku Komisję Krystalografii PAN w składzie:

Prof. dr Włodzimierz Trzebiatowski - przewodniczący
Dr Kazimierz Łukaszewicz - sekretarz
Doc. dr Julian Auleytner
Prof. dr Zbigniew Bojarski
Prof. dr Antoni Łaszkiewicz

Sekretariat Wydziału upoważnił Komisję do rozszerzenia składu i powołania następujących sekcji:

Sekcja Analizy Strukturalnej
Dr Kazimierz Łukaszewicz - przewodniczący
Doc. dr Maria Bukowska-Strzyżewska
Dr Zdzisław Gałdecki
Dr Zygmunt Kałuski
Dr Janusz Leciejewicz

Sekcja Krystalografii Fizycznej i Defektów w Kryształach
Doc. dr Julian Auleytner - przewodniczący
Prof. dr Bronisław Buras
Doc. dr Józef Chojnacki
Dr Józef Damm

Sekcja Wzrostu Kryształów
Prof. dr Antoni Łaszkiewicz - przewodniczący
Dr Robert Gałązka
Dr Andrzej Modrzejewski
Dr Tadeusz Niemyski
Doc. dr Wiesław Wardzyński

Równocześnie z powołaniem Komisji Krystalografii, utworzony został Komitet Narodowy do spraw Międzynarodowej Unii Krystalografii. Dzięki staraniom Komitetu, Polska została przyjęta do tej organizacji na VII Międzynarodowym Kongresie Krystalografii w Moskwie, w lipcu 1966 roku. Skład osobowy Komitetu Narodowego pokrywał się ze składem Prezydium Komisji Krystalografii, co znacznie ułatwiało pracę, ponieważ szereg spraw krajowych dotyczyło również problemów współpracy naukowej z zagranicą.

Już w pierwszym roku działalności, w dniach 4 - 30 września 1967 roku, Komisja Krystalografii zorganizowała w Ustroniu, przy udziale wybitnych specjalistów radzieckich, I Letnią Szkołę Rentgenografii Strukturalnej. Szkoła trwała cztery tygodnie i zakończona była kolokwium sprawdzającym. Szkoła w Ustroniu była sukcesem, a kolejne Szkoły Krystalografii, dzięki wybitnym uczonym przyjeżdżającym do nas zarówno ze wschodu jak i zachodu osiągały coraz wyższy poziom.

W następnej kadencji 1969-1971 Komisja Krystalografii obejmuje już 4 sekcje. Dochodzi Sekcja Krystalografii Stosowanej pod przewodnictwem prof. dr Zbigniewa Bojarskiego, a przewodnictwo Sekcji Wzrostu Kryształów, po przedwcześnie zmarłym profesorze Antonim Łaszkiewiczu, obejmuje od 12.XI.1971 r. doc. dr Józef Żmija. W kolejnej kadencji 1972-1974, przewodniczącym Komisji Krystalografii PAN zostaje doc. dr Kazimierz Łukaszewicz, zastępcą przewodniczącego prof. dr Julian Auleytner, a sekretarzem mgr Adam Pietraszko.

Poszczególne Sekcje prowadziły ożywioną i w dużym stopniu samodzielną działalność. Sekcja Analizy Strukturalnej objęła opiekę nad Konwersatoriami Rentgenograficznymi (przemianowanymi później na Konwersatoria Krystalograficzne), organizowanymi dorocznie we Wrocławiu w Instytucie Niskich Temperatur i Badań Strukturalnych PAN. Organizowane były również specjalistyczne ogólnopolskie seminaria poświęcone aktualnym problemom. Sekcja Krystalografii Fizycznej i Defektów w Kryształach organizowała przy współpracy z Instytutem Fizyki PAN i Polskim Towarzystwem Fizycznym Szkoły letnie w zakresie swoich zainteresowań. Sekcja Krystalografii Stosowanej zajmowała się upowszechnianiem w kraju metod rentgenografii stosowanej oraz podnoszeniem kwalifikacji specjalistów w tej dziedzinie wiedzy, poprzez organizowanie specjalistycznych konferencji naukowych i działalność konsultacyjno-informacyjną. Sekcja sprawowała opiekę naukową i współdziałała przy organizowaniu konferencji "Rentgenowska Analiza Strukturalna w Metalurgii i Metaloznawstwie" odbywających się, co dwa lata w Instytucie Metalurgii Żelaza w Gliwicach.

Prace dydaktyczne i działalność naukowa wymagały uporządkowania polskiego słownictwa krystalograficznego. W roku 1970 zespół autorów (Z. Bojarski, A. Łaszkiewicz i K. Łukaszewicz) opracował z ramienia Komisji słownik terminów krystalograficznych w języku polskim, angielskim i rosyjskim, wydany przez Państwowe Wydawnictwo Naukowe. Następne, poszerzone wydanie słownika terminów krystalograficznych w wersji angielsko - polskiej, wydane zostało w roku 1990 przez Instytut Niskich Temperatur i Badań Strukturalnych PAN. Komisja Krystalografii niejednokrotnie analizowała postęp prac naukowych w dziedzinie krystalografii w Polsce. Dzięki tym pracom problemy krystalograficzne zajęły należne miejsce w węzłowych i resortowych planach badań naukowych.

Nie można oddzielać działalności Komisji Krystalografii od prac Narodowego Komitetu do spraw Międzynarodowej Unii Krystalografii. Komitet pozostawał w stałym kontakcie z władzami Unii, informując polskich krystalografów o aktualnym stanie i zamierzeniach w dziedzinie współpracy międzynarodowej w dziedzinie krystalografii, zabiegając równocześnie o poparcie i pomoc Unii w naszych zamierzeniach. Było to ułatwione dzięki temu, że doc. dr Kazimierz Łukaszewicz został członkiem Komitetu Wykonawczego Unii w latach 1972-1978, a kilku polskich krystalografów brało udział w pracach komisji Unii.

W roku 1975 Wydział III PAN podniósł Komisję Krystalografii do rangi Komitetu Krystalografii Polskiej Akademii Nauk. Dotychczasowe sekcje przemianowane na komisje prowadziły tą samą, co poprzednio działalność, a Prezydium Komitetu pełniło nadal funkcje Komitetu Narodowego ds. Międzynarodowej Unii Krystalografii.

Badania krystalograficzne prowadzone w Polsce zyskały międzynarodowe uznanie. Unia powierzyła Polsce organizację XI Międzynarodowego Kongresu Krystalografii w 1978 roku w Warszawie. Mieliśmy okazję zaprezentować nasze osiągnięcia wobec gości z całego świata. Koordynacją współpracy międzynarodowej w dziedzinie krystalografii, na terenie Europy zajmował się Europejski Komitet Krystalograficzny (ECC). Wyrazem naszej aktywności we współpracy międzynarodowej również powierzenie profesorowi dr Kazimierzowi Łukaszewiczowi funkcji przewodniczącego Europejskiego Komitetu Krystalograficznego (ECC) w kadencji 1984-1987. Ponieważ międzynarodowe kongresy krystalografii odbywają się tradycyjnie co trzy lata, a w latach, w których nie odbywa się kongres, Europejski Komitet Krystalograficzny zlecał poszczególnym krajom organizację Europejskich Konferencji Krystalograficznych. Na zlecenie ECC zorganizowana została w roku 1986 we Wrocławiu Europejska Konferencja Krystalograficzna ECM 10.

W roku 1997 zapadła decyzja o przekształceniu Europejskiego Komitetu Krystalograficznego (European Crystallographic Committee - ECC) na Europejskie Zrzeszenie Krystalograficzne (European Crystallographic Association - ECA). Na zlecenie Europejskiego Zrzeszenia Krystalograficznego dwudziesta Europejska Konferencja Krystalograficzna ECM 20, odbyła się w Krakowie, w dniach 25 - 31 sierpnia 2001 roku.

Kazimierz Łukaszewicz

 

Komitet w XXI wieku

W roku 2000 Komitet Krystalografii, jako całość, przejął od Komisji Analizy Strukturalnej organizację corocznych Konwersatoriów Krystalograficznych. W roku 2007 do organizatorów tej niezwykle ważnej dla polskiego środowiska krystalograficznego imprezy dołączyło Polskie Towarzystwo Krystalograficzne. Zaczęto organizować specjalne półdniowe Sesje Naukowe PTK na wybrane, aktualne tematy, a od 2008 r. - całodniowe warsztaty praktyczne dla studentów, doktorantów i młodych naukowców.

W maju 2003 r., po wyborach nowych władz Komitetu, z pełnionej przez wiele lat funkcji przewodniczącego zrezygnował prof. Kazimierz Łukaszewicz, a funkcję tę objął prof. Adam Pietraszko i sprawował ją przez dwie kadencje do roku 2011. Prof. Łukaszewicz otrzymał tytuł Honorowego Przewodniczącego. Pełnił tę funkcję aż do swojej śmierci, 23 V 2016 r. Był ostatnim żyjącym członkiem Komisji Krystalografii PAN, powstałej w 1966 r. Profesorowie Włodzimierz Trzebiatowski i Antoni Łaszkiewicz zmarli w latach 80. ubiegłego wieku, a profesorów Juliana Auleytnera i Zbigniewa Bojarskiego pożegnaliśmy w 2003 i 2010 r.

Rok 2008 był rokiem podwójnego jubileuszu: swoje 60-lecie obchodziła Międzynarodowa Unia Krystalografii, a 50. edycję ­– Konwersatorium Krystalograficzne. Z tej okazji uroczysta sesja konferencji odbyła się w Sali Rycerskiej wrocławskiego z udziałem władz PAN i miasta Wrocławia.

W wyborach w grudniu 2011 r. wybrano nowe prezydium Komitetu w składzie:

Prof. dr hab. Maria Gdaniec – przewodnicząca,     
Prof. dr hab. Janusz Lipkowski – wiceprzewodniczący,
Prof. dr hab. Urszula Rychlewska – sekretarz,
Prof. dr hab. Grzegorz Bujacz,
Prof. dr hab. Adam Pietraszko,
Dr hab. Danuta Stróż,
Prof. dr hab. Andrzej Szytuła,
Prof. dr hab. Józef Żmija,

które podjęło prace nad dwoma ważnymi przedsięwzięciami Komitetu w kadencji 2012 – 2015: przygotowaniem imprez Międzynarodowego Roku Krystalografii 2014 oraz Ogólnopolskiej Olimpiady Krystalograficznej.

Rok Krystalografii 2014 zaowocował licznymi wykładami, referatami, konkursami, wystawami dla młodzieży i dorosłej publiczności. Odsłonięto tablicę pamiątkową w rodzinnym mieście Maksa Lauego – Poznaniu, na wielu festiwalach nauki w całym kraju mówiono o kryształach i krystalografii.

Ważną imprezą Roku Krystalografii okazała się I Ogólnopolska Olimpiada Krystalograficzna zorganizowana przez komisję Komitetu Krystalografii kierowaną przez dr. hab. Edwarda Michalskiego. Zakończony sukcesem finał Olimpiady rozegrano we Wrocławiu w czerwcu 2014 r., a Olimpiadę postanowiono organizować w cyklu dwuletnim. 2. edycja odbyła się w 2016 roku.

W 2014 r. władze PAN przeprowadziły ocenę działalności komitetów naukowych, w wyniku której Komitet Krystalografii został sklasyfikowany na bardzo dobrej 2. pozycji wśród komitetów naukowych Wydziału III - Nauk Ścisłych i Nauk o Ziemi - PAN.

W roku 2016 odbyły się wybory do Komitetu na kadencję 2016 – 2019, w wyniku których wybrane zostały aktualne władze Komitetu.

W pierwszych kilkunastu latach XXI w. Komitet wspierał dziesiątki szkół i konferencji naukowych; ostatnią z nich jest Europejska Szkoła Krystalografii ECS4 w Warszawie (2-7 VII 2017). Komitet wypowiadał się na temat poziomu nauczania krystalografii na polskich uczelniach, wspierał starania polskich naukowców o dostęp do nowoczesnych centrów badawczych i aktualnej informacji naukowej. Nade wszystko jednak, pełnił funkcję miejsca spotkań oraz forum wymiany poglądów wszystkich polskich krystalografów.

Marek Wołcyrz